TINAWAG AKONG SAYANG NA GASTOS NG SARILI KONG AMA, PERO SA GRADWASYON NA PINUNTAHAN NILA PARA SA KAMBAL KO, AKO ANG TINAWAG
BAHAGI 1
“Si Bianca ang pag-aaralin namin sa Universidad de San Lorenzo.”
Hindi nagtanong si Papa.
Hindi rin siya humingi ng opinyon.
Sinabi niya lang iyon habang nakaupo kami sa hapag sa bahay namin sa Quezon City, na parang tapos na ang lahat bago pa ako nakapagsalita.
Nasa harap niya ang dalawang envelope.
Yung isa, acceptance letter ni Bianca sa Universidad de San Lorenzo.
Yung isa, acceptance letter ko sa Central Luzon State University.
Magkambal kami ni Bianca.
Pareho kaming pumasa sa college.
Pero habang hawak ni Papa ang sulat niya, iba ang tingin niya.
May tuwa.
May bilib.
May plano.
Nang hawakan niya ang sulat ko, parang resibo lang iyon na kailangan niyang itabi.
“Buong tuition niya,” sabi ni Papa. “Dorm. Allowance. Books. Lahat.”
Napahawak si Bianca sa bibig niya.
“Talaga, Pa?”
Tumango si Papa.
“Oo. Deserve mo.”
Tumingin si Mama kay Bianca na parang siya lang ang anak niya sa mesa.
“Anak, kailangan natin bumili ng gamit mo. Bedsheet. Curtains. Electric fan. Kettle. Baka kailangan mo rin ng bagong laptop.”
Tahimik akong nakaupo.
Hinintay kong sabihin nila, “Ikaw naman, Mia.”
Pero walang sumunod.
Tiningnan ko si Papa.
“Ako po?”
Hindi agad siya sumagot.
Kinuha niya ang envelope ko at itinulak pabalik sa akin.
“Hindi namin kayang sagutin ang gastos mo.”
Nanlamig ang kamay ko.
“Pero, Pa, state university naman po. Mas mura kaysa San Lorenzo.”
“Hindi lang tuition ang usapan,” sagot niya.
“May dorm. Pamasahe. Pagkain. Projects. Kung tutulungan ka namin, mahahati ang budget.”
Napatingin ako kay Mama.
Hindi siya tumingin sa akin.
Nililigpit niya ang kutsara niya kahit hindi pa tapos ang hapunan.
“Hindi ko maintindihan,” sabi ko. “Pareho kaming anak n’yo.”
Tumigil si Papa.
Tapos tumingin siya sa akin nang diretso.
“Hindi kayo pareho.”
Tumahimik ang mesa.
Si Bianca, nakayuko.
Pero nakita ko ang maliit niyang ngiti.
Hindi malaki.
Hindi halata.
Pero nakita ko.
“Mas malaki ang potensyal ni Bianca,” sabi ni Papa. “Siya ang mas bagay sa magandang university. Siya ang mas may dating. Mas may confidence. Mas may future.”
Parang may bumara sa lalamunan ko.
“Ano po ako?”
Huminga siya nang malalim, parang ako pa ang nagpapahirap sa kanya.
“Mia, practical lang ako.”
“Ang education ni Bianca, investment.”
Tumingin siya sa akin.
“Ikaw, hindi.”
Hindi ako umiyak agad.
Mas masakit iyon.
Kasi narinig ko nang malinaw.
Hindi ako nagkamali.
Hindi siya nagbibiro.
Hindi siya nadala lang ng inis.
Iyon talaga ang tingin niya sa akin.
“Pa,” mahina kong sabi. “Paano ako?”
Nagkibit-balikat siya.
“Makakahanap ka ng paraan.”
“Palagi ka namang tahimik. Palagi kang nag-aadjust.”
Hindi ko alam kung insulto iyon o utos.
Tumingin ako kay Mama.
“Ma?”
Napakurap siya.
“Anak, huwag mo nang palalain.”
“Palalain?” tanong ko.
“Masaya ang gabi ng kapatid mo.”
Napatitig ako sa kanya.
Masaya ang gabi ni Bianca.
Pero yung gabi ko, wala silang pakialam kung gumuho.
Tumayo ako.
Kinuha ko ang envelope ko.
Walang humabol.
Walang tumawag.
Walang nagsabi ng sorry.
Sa kuwarto namin ni Bianca, tahimik akong nag-impake ng ilang damit.
Pumasok siya pagkatapos ng ilang minuto.
May hawak siyang phone.
Siguro nagme-message na sa friends niya.
“Mia,” sabi niya.
Hindi ako lumingon.
“Hindi ko kasalanan.”
“Sabi ko ba kasalanan mo?”
“Hindi. Pero ang sama ng tingin mo.”
Huminto ako sa pagtupi ng damit.
“Ngumiti ka kanina.”
Natigilan siya.
“Hindi ako ngumiti.”
“Nakita ko.”
Wala siyang sagot.
Pagkatapos, umupo siya sa kama niya.
“Alam mo naman si Papa. Gusto niya yung may chance talaga.”
Napatawa ako nang mahina.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil kung hindi ako tatawa, baka hindi ko kayanin.
“Salamat sa honesty.”
“Mia, huwag kang dramatic.”
Tiningnan ko siya.
“Kinuha nila ang future ko sa harap ko. Anong gusto mong reaction?”
Umirap siya.
“Hindi naman nila kinuha. Sabi nga ni Papa, gumawa ka ng paraan.”
Doon ko naintindihan.
Hindi lang si Papa ang may tingin sa akin na second choice.
Lahat sila.
Kinagabihan, habang naririnig ko silang tatlo sa sala na nag-uusap tungkol sa dorm ni Bianca, binuksan ko ang lumang laptop na ilang beses nang namamatay habang ginagamit.
Nag-search ako.
Scholarship Philippines.
Financial aid for students.
Part-time jobs near campus.
Dormitory room cheap.
Habang tumatagal, mas lumilinaw sa akin ang isang bagay.
Hindi nila ako tutulungan.
Kaya hindi ko na sila isasama sa plano ko.
Pagkalipas ng tatlong buwan, umalis ako dala ang dalawang bag.
Hindi ako hinatid ni Papa.
Si Mama, nagbigay lang ng maliit na plastic container ng adobo.
Si Bianca, hindi lumabas ng kuwarto.
Nang sumakay ako sa bus, nag-message si Papa.
“Mag-ingat ka. Huwag kang hihingi ng malaking pera. May gastos kami kay Bianca.”
Binasa ko iyon nang tatlong beses.
Tapos pinatay ko ang phone ko.
Sa Central Luzon, nagsimula ako sa maliit na kuwartong inuupahan ko sa likod ng isang tindahan.
May kutson.
May maliit na mesa.
May sirang electric fan na kailangang pukpukin bago umikot.
Tuwing alas-kuwatro y medya ng umaga, pumapasok ako sa coffee shop.
Pagkatapos, klase.
Pagkatapos, library.
Pagkatapos, online typing job.
Tuwing weekend, naglilinis ako ng maliit na opisina malapit sa palengke.
Madalas, noodles ang pagkain ko.
Minsan pandesal lang.
Minsan kape lang.
Pero bawat pagod ko, may isang boses akong naririnig.
“Ikaw, hindi.”
Kaya hindi ako tumigil.
Noong unang Pasko, tinawagan ko ang bahay.
Si Mama ang sumagot.
“Ma, pwede ko bang makausap si Papa?”
May katahimikan.
Narinig ko ang TV sa background.
Narinig ko rin si Bianca na tumatawa.
“Busy siya,” sabi ni Mama.
“Ah.”
“May kailangan ka ba?”
Gusto kong sabihin, oo.
Kailangan ko ng pamilya.
Kailangan ko ng kahit konting tanong kung kumusta ako.
Pero ang nasabi ko lang, “Wala po.”
Kinagabihan, nakita ko ang post ni Bianca.
Dinner sa bahay.
Lechon manok.
Cake.
Regalo.
Nakangiti silang tatlo sa mesa.
Tatlong plato.
Tinignan ko iyon nang matagal.
Tapos dinelete ko ang app.
Kinabukasan, pumasok ako sa trabaho kahit holiday pay lang ang habol ko.
Sa second semester, halos bumigay ang katawan ko sa pagod.
Isang araw, muntik na akong matumba habang nagse-serve ng kape.
Pinauwi ako ng manager ko.
Pero pumasok pa rin ako sa klase.
Doon ibinalik ni Professor Rafael Santos ang exam namin sa Economics.
Paglapag ng papel ko sa desk, nakita ko ang marka.
A+
May note sa baba.
“Magpaiwan ka pagkatapos ng klase.”
Kinabahan ako.
Pagkaalis ng lahat, lumapit si Professor Santos.
Hawak niya ang exam paper ko.
“Mia, ikaw gumawa nito?”
“Opo.”
“Walang tutor?”
“Opo.”
“Walang study group?”
“Wala po.”
Tumango siya, pero seryoso ang mukha niya.
“May oras ka ba ngayon?”
“Opo, pero may shift po ako mamaya.”
“Ilang trabaho mo?”
Hindi ko agad nasagot.
Doon nagsimula ang lahat.
Kinuwento ko ang bahay.
Si Papa.
Si Mama.
Si Bianca.
Yung sinabi sa hapag.
Yung “investment.”
Yung “ikaw, hindi.”
Tahimik lang siyang nakinig.
Pagkatapos, binuksan niya ang drawer niya at kumuha ng folder.
“May scholarship program na bagay sa iyo.”
Umiling ako.
“Sir, hindi po ako yung tipo ng estudyante na kinukuha sa ganyan.”
Itinulak niya ang folder sa harap ko.
“Mali ka.”
Tumingin siya sa akin.
“Ikaw mismo ang hinahanap nila.”
At nang buksan ko ang folder, nakita ko ang pangalan ng partner university sa huling pahina.
Universidad de San Lorenzo.
Yung school ni Bianca.
Yung school na pinili nila para sa kanya.
Yung school na sinabi nilang hindi para sa akin.
At sa unang pagkakataon mula noong gabing iyon, hindi lang ako nasaktan.
Nagising ako.
At doon nagsimula ang plano ko.
BAHAGI 2
Hindi ko sinabi kahit kanino sa bahay ang tungkol sa scholarship.
Hindi kay Mama.
Hindi kay Papa.
Hindi kay Bianca.
Wala na akong gana ipaliwanag ang buhay ko sa mga taong gusto lang makinig kapag maganda na ang resulta.
Kinuha ko ang folder ni Professor Santos at binasa iyon sa library hanggang magsara ang building.
Full scholarship.
Living allowance.
Research grant.
Mentorship program.
At kung makapasa ako sa final screening, pwede akong lumipat sa partner university sa fourth year.
Isa sa mga partner university: Universidad de San Lorenzo.
Hindi ako agad natuwa.
Una kong naramdaman ay takot.
Kasi mahirap ang requirements.
Grades.
Essay.
Interview.
Recommendation.
Research proposal.
Community project.
At may final panel sa Manila.
Hindi ito simpleng application.
Pero noong gabi ring iyon, habang nakahiga ako sa maliit kong kuwarto at nakatingin sa kisame, narinig ko ulit ang boses ni Papa.
“Ikaw, hindi.”
Bumangon ako.
Binuksan ko ang laptop.
At nagsimula akong magsulat ng essay.
Ang title: “What I Built Without Permission.”
Hindi ko nilagay na kawawa ako.
Hindi ko ginawang drama.
Sinulat ko lang ang totoo.
Na may mga estudyanteng hindi kulang sa talino.
Kulang lang sa taong maniniwala sa kanila habang wala pa silang napapatunayan.
Kinabukasan, pumasok ako sa coffee shop nang puyat.
“Mia, okay ka lang?” tanong ng manager ko na si Ate Lorna.
“Opo.”
“Mukha kang papel.”
“Compliment po ba iyon?”
Napangiti siya.
“Kain ka muna.”
Binigyan niya ako ng pandesal at kape.
Hindi siya nagtatanong nang marami, pero napapansin niya lahat.
Habang naglilinis ako ng counter, nag-vibrate ang phone ko.
Message ni Mama.
“Anak, birthday ng Papa mo next week. Kung makakauwi ka, umuwi ka. Pero huwag kang mag-expect ng pamasahe ha. Ang daming bayarin ni Bianca.”
Tinignan ko ang message.
Wala man lang “kumusta ka?”
Wala man lang “may kinakain ka ba?”
Nag-type ako.
“May pasok po ako.”
Nag-reply siya agad.
“Sayang. Magtatampo Papa mo.”
Napahinto ako.
Magtatampo siya.
Ako ang iniwan sa ere.
Ako ang sinabihang hindi worth it.
Pero siya ang magtatampo.
Hindi na ako sumagot.
Sa school, mas lalo akong nagtrabaho.
Hindi dahil gusto kong patunayan na mali sila.
Noong una, iyon ang dahilan.
Pero habang tumatagal, nagbago.
Gusto kong malaman kung sino ako kapag wala ang boses nila sa paligid.
Gusto kong makita kung hanggang saan ako kapag hindi ako naghihintay ng approval.
Bawat araw, may routine ako.
Shift sa coffee shop.
Klase.
Library.
Typing job.
Scholarship essay.
Research proposal.
Office cleaning.
Tulog nang kaunti.
Ulit.
May mga araw na galit ako.
May mga araw na pagod lang.
May mga araw na gusto kong tawagan si Mama at sabihin, “Ma, hirap na hirap na ako.”
Pero tuwing hinahawakan ko ang phone, naaalala ko ang tatlong plato sa Christmas post.
Kaya binababa ko ulit.
Isang gabi, habang gumagawa ako ng research proposal sa coffee shop pagkatapos ng shift, umupo si Ate Lorna sa tapat ko.
“Saan ka nag-aapply?”
“Scholarship po.”
“Malaki?”
“Opo.”
“Gaano kalaki?”
“Baka po mailipat ako sa San Lorenzo.”
Napataas ang kilay niya.
“Yung university ng kapatid mo?”
Napatigil ako.
Hindi ko maalala kung kailan ko nasabi sa kanya iyon.
“Opo.”
“Alam ng pamilya mo?”
“Hindi po.”
“Bakit?”
Tumingin ako sa laptop ko.
“Kasi ayokong marinig na hindi ko kaya habang sinusubukan ko pa lang.”
Tumango siya.
Tapos tumayo.
“Good. Minsan kailangan tahimik muna ang pangarap. Para hindi madumihan ng opinion ng iba.”
Hindi na siya nagsalita ulit.
Pero bago siya umalis, naglagay siya ng tuna sandwich sa tabi ng laptop ko.
“Libre. Huwag kang mahimatay sa tindahan ko.”
Muntik na akong maiyak.
Hindi dahil sa sandwich.
Kundi dahil minsan, mas mabait pa ang ibang tao kaysa sa sariling pamilya.
Pagkalipas ng dalawang buwan, sinubmit ko ang application.
Pagkatapos noon, naghintay ako.
Akala ko mas madali ang paghihintay.
Hindi pala.
Mas mahirap iyon.
Kasi kapag wala kang ginagawa, naririnig mo lahat ng takot mo.
Baka hindi sapat.
Baka hindi talaga ako bagay.
Baka tama si Papa.
Isang umaga, habang nasa klase ako, may email na dumating.
“Congratulations, Ms. Mia Salazar.”
Hindi ko muna binuksan.
Nakatitig lang ako sa screen.
Tumango si Professor Santos mula sa unahan, parang alam niya na.
Lumabas ako ng classroom.
Sa hallway, binuksan ko ang email.
Accepted.
Full scholarship.
Living allowance.
Research grant.
Final year transfer approved.
Universidad de San Lorenzo.
Napaupo ako sa bench.
Hindi ako sumigaw.
Hindi ako tumalon.
Hinawakan ko lang ang phone ko at huminga nang malalim.
Pagkatapos, unang beses kong pinayagan ang sarili kong ngumiti.
Hindi ko tinawagan ang pamilya ko.
Tinawagan ko si Ate Lorna.
“Pasado po ako.”
May sumabog na ingay sa kabilang linya.
Siguro naibaba niya ang baso.
“Ano? San Lorenzo?”
“Opo.”
“Hoy!”
Narinig ko siyang sumigaw sa staff.
“Yung scholar natin, pasado!”
Napatawa ako.
Scholar natin.
Dalawang salitang hindi ko inexpect na maririnig mula sa taong hindi ko kadugo.
Pagkatapos, pumunta ako kay Professor Santos.
Nakatayo siya sa pinto ng faculty room.
“Alam ko na,” sabi niya.
“Paano po?”
“Tumawag ang committee.”
Hindi ko na napigilan.
Naiyak ako nang tahimik.
Hindi malakas.
Hindi paawa.
Pagod lang na lumabas.
Tumayo siya sa harap ko at inabot ang tissue.
“Hindi kita tutulungan kung hindi mo kaya,” sabi niya. “Tinulungan lang kitang makita na kaya mo.”
Nang lumipat ako sa San Lorenzo, dala ko pa rin ang dalawang bag ko.
Wala akong bagong maleta.
Wala akong bagong laptop.
Pero may student ID ako na may pangalan ko.
Mia Salazar.
Scholar.
Fourth year.
Sa unang araw, naglakad ako sa campus na dati ko lang nakikita sa posts ni Bianca.
Malinis ang walkways.
Malaki ang library.
May mga estudyanteng parang sanay na sanay sa ganitong buhay.
Ako, dala ko ang notebook na may sulok na napunit.
Pero hindi na ako nahiya.
Dati, kapag may kulang sa gamit ko, pakiramdam ko ako ang kulang.
Ngayon, alam kong gamit lang iyon.
Hindi sukatan ng utak.
Hindi sukatan ng future.
Tatlong linggo akong hindi nakita ni Bianca.
Malaki ang campus.
Magkaiba kami ng college building.
Pero hindi habang buhay makakatago ang sikreto.
Isang hapon, nasa library ako.
May hawak akong tatlong libro at isang laptop na hirap pa ring bumukas.
Nang lumingon ako, nakita ko siya.
Nakatayo siya malapit sa shelves.
Naka-white blouse.
Maayos ang buhok.
Hawak ang phone.
Para siyang nakakita ng multo.
“Mia?”
Hindi ako nagulat.
Alam kong darating iyon.
“Hi.”
Lumapit siya nang mabilis.
“Anong ginagawa mo rito?”
“Nagbabasa.”
“Huwag kang pilosopo. Bakit ka nandito?”
“Lumipat ako.”
“Sa San Lorenzo?”
“Oo.”
“Paano?”
“Scholarship.”
Tumitig siya sa akin.
Parang hindi niya matanggap na isang salita lang ang sagot.
“Since when?”
“Start ng semester.”
“Alam nina Mama?”
“Hindi.”
“Si Papa?”
“Hindi rin.”
Napahawak siya sa phone niya.
“Mia, bakit hindi mo sinabi?”
Tiningnan ko siya.
“Bakit ko sasabihin?”
“Kasi pamilya tayo.”
Napangiti ako, pero walang saya.
“Kapag kailangan mo lang pala.”
Namula ang mukha niya.
“Ang unfair mo.”
“Talaga?”
“Oo. Hindi ko kasalanan na pinili nila ako.”
“Hindi. Pero kasalanan mong ngumiti noong pinili ka nila.”
Tumahimik siya.
Doon ko nalamang naalala niya.
“Matagal na iyon,” sabi niya.
“Para sa iyo.”
Hindi siya sumagot.
Kinuha ko ang libro ko at umupo.
Akala ko aalis siya.
Pero nanatili siya roon.
“Mia,” mahina niyang sabi. “Alam mo bang nahihirapan din ako?”
Tumingin ako sa kanya.
“Sa alin?”
“Sa pressure. Sa expectation. Lahat ng tao sa bahay akala perfect ako.”
Hindi ako nagsalita.
Ayokong maging malupit.
Pero pagod na rin akong gawing unan ng iba ang sakit nila habang wala namang humawak sa akin noong ako ang nahihirapan.
“Sana sinabi mo sa kanila,” sabi niya.
“Para ano?”
“Para matuwa sila.”
“Hindi ko kailangan ang tuwa nila kapag tapos na ang hirap.”
Napapikit siya.
Tapos tumalikod.
Isang oras pagkatapos noon, sunod-sunod ang tawag ni Mama.
Hindi ko sinagot.
Sumunod si Papa.
Hindi ko rin sinagot.
May message siya.
“Tumawag ka sa akin.”
Walang please.
Walang anak.
Utos pa rin.
Kinabukasan ko siya tinawagan.
Nasa bench ako sa gilid ng campus.
Tahimik ang paligid.
Pagkasagot niya, walang hello.
“Sabi ni Bianca, nasa San Lorenzo ka raw.”
“Opo.”
“Lumipat ka nang hindi nagsasabi?”
“Opo.”
“Bakit?”
“Akala ko po wala kayong pakialam.”
Katahimikan.
Pagkatapos, may mahina siyang buntong-hininga.
“Anak kita, Mia. Siyempre may pakialam ako.”
Kakaiba pakinggan.
Parang linyang hiniram niya lang sa ibang ama.
“Talaga po?”
“Mia.”
“Naaalala ko pa po kasi noong sinabi n’yong hindi ako investment.”
Wala siyang sagot.
Narinig ko lang ang paggalaw niya sa kabilang linya.
“Hindi ko ibig sabihin iyon sa masamang paraan,” sabi niya.
“Paano po ba iyon nagiging hindi masama?”
“Practical lang ako noon.”
“Practical po ba yung masaktan ako sa harap ng lahat?”
“Mia, hindi na natin maibabalik iyon.”
“Hindi ko naman po hinihinging ibalik.”
“Ano ba ang gusto mo?”
Napatingin ako sa mga estudyanteng naglalakad.
Ang bilis niyang mapagod.
Isang minuto pa lang kaming nag-uusap tungkol sa nangyari, gusto na niyang malaman ang ending.
“Wala,” sabi ko. “Gusto ko lang sabihin na nandito ako dahil ako ang nagbayad sa sarili kong paraan.”
“Paano mo nabayaran?”
Doon ako napangiti nang bahagya.
Hindi niya unang tinanong kung kumusta ako.
Hindi niya tinanong kung mahirap ba.
Hindi niya tinanong kung proud ba ako.
Pera agad.
“Scholarship.”
Tumahimik siya ulit.
“Napakahirap makakuha niyan.”
“Opo.”
“Sino tumulong sa iyo?”
“Professor ko. Manager ko sa coffee shop. Ako.”
Hindi ko sinabing pamilya.
Kasi hindi naman totoo.
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos, iba ang tono niya.
“Graduation ninyo ni Bianca sabay, di ba?”
“Opo.”
“Pupunta kami. Para kay Bianca. Mag-usap tayo roon.”
Para kay Bianca.
Hindi para sa akin.
Pero hindi na ako nasaktan gaya ng dati.
May parte sa akin na umasa pa rin siguro.
Pero maliit na lang.
Hindi na siya ang humahawak ng future ko.
Sa mga sumunod na buwan, naging mas tahimik ang buhay ko.
Hindi madali.
Pero malinaw.
Nag-focus ako sa thesis.
Nagtrabaho pa rin ako part-time, kahit may allowance na, kasi ayokong bumalik sa takot na wala akong sariling pera.
Si Bianca, ilang beses akong nilapitan.
Minsan sa cafeteria.
Minsan sa library.
Minsan sa hallway.
Sa una, awkward.
“May extra notes ka sa Ethics?” tanong niya isang araw.
Tiningnan ko siya.
“Akala ko mas may potential ka.”
Napahiya siya.
“Sorry.”
Hindi ako sumagot agad.
Tapos inabot ko ang photocopy.
“Isauli mo bukas.”
“Salamat.”
Hindi ko siya pinatawad doon.
Pero hindi ko rin siya pinahiya.
Magkaiba iyon.
Isang gabi, nag-message siya.
“Can we talk?”
Hindi ko sana sasagutin.
Pero nagreply ako.
“Saan?”
Nagkita kami sa maliit na café malapit sa campus.
Hindi iyon sosyal.
Hindi rin pang-post.
Kaya siguro hindi siya kumportable.
Umupo siya sa harap ko.
Matagal siyang naghalo ng iced coffee bago nagsalita.
“Alam ko na galit ka sa akin.”
“Hindi lang galit.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Hindi mo alam.”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi mo alam kung ano ang pakiramdam na marinig ang pamilya mo na magplano para sa future mo na parang wala ka doon. Hindi mo alam kung ano ang pakiramdam na tawagan ang bahay sa Pasko at sabihing busy si Papa habang nasa mesa kayong tatlo.”
Napalunok siya.
“Nakita mo yung post?”
“Oo.”
“Hindi ko alam na masasaktan ka nang ganoon.”
“Bianca, tatlong plato lang ang nasa mesa.”
Nagyuko siya.
Hindi siya umiyak.
Buti na lang.
Pagod na ako sa mga taong umiiyak kapag sila na ang kailangang managot.
“Sorry,” sabi niya.
Simple lang.
Hindi mahaba.
Hindi may excuse.
Kaya mas totoo pakinggan.
“Bakit ka ngumiti noon?” tanong ko.
Napapikit siya.
“Kasi natuwa ako na ako ang pinili.”
Masakit pa rin marinig.
Pero hindi ako nagulat.
“At hindi mo naisip na ako ang naiwan?”
“Naisip ko.”
“Pero?”
“Pero natakot ako na kapag nagsalita ako, baka hatiin nila yung budget. Baka hindi na rin ako makapasok.”
Doon ko siya tiningnan nang matagal.
Hindi ko siya kinamuhian nang buong-buo sa sandaling iyon.
Pero hindi rin siya naging inosente.
“Mas pinili mong manahimik.”
“Oo.”
“At ako ang nagbayad noon.”
“Oo.”
Iyon ang unang beses na hindi niya tinakasan ang totoo.
Tumayo ako.
“Salamat sa pag-amin.”
“Mia, okay na ba tayo?”
“Hindi.”
Nasaktan siya, pero hindi ako nagsinungaling.
“Pero hindi na kita kailangan parusahan,” sabi ko. “May buhay na ako.”
Umalis ako pagkatapos noon.
Hindi ko alam kung nagsimula iyon ng pagbabago sa kanya.
Pero sa akin, may nagsara.
Hindi lahat ng sugat kailangang may malaking eksena.
Minsan, sapat na yung marinig mong aminado na sila.
Graduation month dumating nang mabilis.
Akala ko magiging masaya lang.
Pero isang linggo bago ang ceremony, nakatanggap ako ng email mula sa Office of the President.
Subject: Confidential Notice.
Binuksan ko iyon habang nasa library.
“Dear Ms. Mia Salazar, congratulations. You have been selected as this year’s Valedictorian and recipient of the Chancellor’s Leadership Medal.”
Hindi ako gumalaw.
Binasa ko ulit.
At ulit.
Valedictorian.
Hindi department award.
Hindi scholar award lang.
Buong batch.
Ako.
Tinawagan ako ng dean kinabukasan.
“Mia, confidential muna ito until ceremony. The university president will announce it on stage.”
“Opo.”
“You’ll give a short response after.”
“Speech po?”
“Two minutes.”
Napahawak ako sa noo.
Hindi ako natakot sa grades.
Hindi ako natakot sa interviews.
Pero ang magsalita sa harap ng stadium, ibang klase.
“Keep it simple,” sabi ng dean. “You earned this.”
Pagkababa ng tawag, may message si Mama.
“Anak, anong oras graduation ninyo? Excited na kami kay Bianca. First college graduate sa family na San Lorenzo!”
Tinignan ko ang message.
First college graduate sa family na San Lorenzo.
Pareho kami.
Pero sa isip nila, siya lang.
Nagreply ako.
“Same ceremony po. 9 AM.”
Nagreply siya ng heart.
“Good. Magkita tayo doon. Paki-picture-an mo rin kapatid mo kung malapit ka.”
Napatawa ako nang mahina.
Hindi na masakit gaya dati.
Nakakagulat na lang.
Sa graduation day, maaga akong dumating.
Suot ko ang toga.
May gold sash sa balikat.
May medal sa dibdib.
Inayos ni Ate Lorna ang collar ko sa labas ng venue.
Oo, pumunta siya.
Kasama ang dalawang staff ng coffee shop.
“Hindi ba nakakahiya na andito kami?” tanong niya.
“Bakit po?”
“Hindi kami family.”
Tiningnan ko siya.
“Kayo po yung dumating.”
Hindi siya nagsalita.
Pinunasan lang niya ang gilid ng mata niya at umirap.
“Huwag mo akong paiyakin. Mahal ang mascara ko.”
Si Professor Santos nasa faculty entrance.
Nakangiti siya.
“Ready?”
“Hindi po.”
“Good. Ibig sabihin alam mong importante.”
Bago ako pumasok, nakita ko sila.
Si Papa, naka-polo.
May camera.
Si Mama, may hawak na puting bulaklak.
Si Bianca, nasa likod nila kasama ang friends niya.
Nakita niya ako.
Nagtagpo ang mata namin.
Hindi siya ngumiti nang may yabang.
Tumango lang siya.
Maliit.
Parang sinasabing, alam ko.
Hindi ko alam kung ano ang sinabi niya sa kanila.
Mukhang wala.
Kasi pagtingin ni Papa sa akin, parang normal lang ang lahat.
Parang hindi niya napansin ang sash.
Parang hindi niya alam kung ano ang ibig sabihin ng medal.
O baka ayaw lang niyang tingnan nang matagal.
Lumapit si Mama.
“Mia, anak, ang ganda mo.”
“Salamat po.”
“Nasaan si Bianca? Kailangan namin mag-picture bago magsimula.”
“Nasa likod po.”
Tumango siya at lumakad palayo.
Si Papa ang naiwan.
Tumingin siya sa medal ko.
“Ano iyan?”
“Scholarship medal po.”
“Ah.”
Iyon lang.
Ah.
Pagkatapos, itinaas niya ang camera.
“Pag nakita mo si Bianca sa stage, picturan mo rin ha. Baka malayo ang kuha namin.”
Hindi ko alam kung tatawa ako o aalis.
“Opo.”
Pumasok ako sa assigned area.
Nagsimula ang ceremony.
Mahaba ang program.
Names.
Awards.
Speeches.
Palakpakan.
Pero hindi ko masyadong narinig ang iba.
Naririnig ko ang tibok ng puso ko.
Nakita ko sa malaking screen ang mga estudyanteng tinatawag.
Nakita ko si Bianca nang umakyat siya para kunin ang diploma niya.
Malakas ang palakpak nina Mama at Papa.
Tumayo pa si Papa para kunan siya ng picture.
Masaya si Bianca.
At sa totoo lang, deserve din niya ang moment niya.
Hindi ko na kailangang agawin iyon.
Pero may darating pang moment na hindi nila pwedeng ibigay sa iba.
Matapos ang mahabang listahan, bumalik sa podium ang university president.
May hawak siyang card.
Tumahimik ang buong venue.
“Bawat taon,” sabi niya, “pinipili natin ang isang graduate na hindi lamang nagpakita ng mataas na academic performance, kundi ng lakas, serbisyo, at leadership.”
Nakita kong itinaas ni Papa ang camera.
Nakatutok kay Bianca.
Si Mama, hawak ang bulaklak.
Si Bianca, biglang napatingin sa akin mula sa hanay niya.
Alam niya.
Hindi ko alam kung paano, pero alam niya.
Huminga ako nang malalim.
“Ngayong taon,” sabi ng president, “ang ating Valedictorian at Chancellor’s Leadership Medal awardee ay isang scholar na nagsimula sa ibang campus, nagtrabaho habang nag-aaral, at nagtapos na may pinakamataas na karangalan.”
May bulungan sa paligid.
Ramdam kong nanigas ang tuhod ko.
“Palakpakan natin…”
Sandaling huminto ang president.
Parang bumagal ang lahat.
“…si Mia Salazar.”
Hindi ako agad tumayo.
Kailangan pang hawakan ng katabi ko ang braso ko.
“Mia. Ikaw.”
Tumayo ako.
Pumutok ang palakpakan sa buong stadium.
Hindi ko tiningnan agad ang pamilya ko.
Naglakad ako papunta sa stage.
Bawat hakbang, iniisip ko ang maliit na kuwarto.
Ang sirang fan.
Ang noodles.
Ang coffee shop.
Ang office na nililinis ko kapag weekend.
Ang envelope na itinulak pabalik sa akin.
Pag-akyat ko sa stage, inabot sa akin ng president ang medal.
“Congratulations,” sabi niya.
“Thank you po.”
Humakbang ako sa microphone.
Doon ko sila nakita.
Si Mama, nakatayo.
Nakatakip ang kamay sa bibig.
Si Papa, hawak pa rin ang camera, pero hindi na gumagalaw.
Si Bianca, nakaupo, nakatingin sa akin.
Hindi galit.
Hindi inggit.
Parang naghihintay.
Tumingin ako sa harap.
Hindi ako gumawa ng mahabang speech.
Hindi iyon ang oras para magparinig.
Hindi rin iyon ang oras para magmakaawa.
“Salamat po sa Universidad de San Lorenzo,” sabi ko. “Sa mga professor, staff, at sa scholarship committee na naniwala sa akin noong hindi pa madali paniwalaan ang sarili ko.”
Huminga ako.
“Natutunan ko po dito na minsan hindi mo kailangan hintaying bigyan ka ng lugar sa mesa. Pwede kang gumawa ng sarili mong upuan.”
Tahimik ang crowd.
“Para po ito sa lahat ng estudyanteng sinabihan na hindi sila practical choice. Hindi kayo sayang. Hindi kayo late. Hindi kayo kulang.”
Hindi ko tiningnan si Papa.
Kasi hindi na para sa kanya iyon.
“Maraming salamat po.”
Bumalik ang palakpakan.
Mas malakas.
Pagbaba ko ng stage, sinalubong ako ni Professor Santos.
“Perfect,” sabi niya.
“Dalawang minuto po ba?”
“Less than two. Better.”
Pagkatapos ng ceremony, hindi ako agad lumapit sa pamilya ko.
Lumabas muna ako sa gilid ng venue kasama sina Ate Lorna at mga staff.
Niyakap nila ako isa-isa.
May dala silang maliit na cake mula sa coffee shop.
Nakasulat sa ibabaw:
“Worth It.”
Napatawa ako.
Doon ako naiyak.
Hindi sa stage.
Hindi sa harap ng camera.
Doon.
Sa tabi ng taong nagbigay sa akin ng sandwich noong wala akong lakas.
“Mia.”
Narinig ko ang boses ni Mama.
Nandoon sila.
Si Mama, si Papa, si Bianca.
May ilang segundo na walang nagsalita.
Si Mama ang unang lumapit.
Niyakap niya ako.
Matigas ang yakap niya sa una, parang hindi niya alam kung may karapatan pa siya.
“Anak,” sabi niya. “Patawarin mo kami.”
Hindi ako sumagot agad.
Hindi dahil gusto ko silang pahirapan.
Kundi dahil ayokong magsinungaling.
Si Papa nakatayo sa likod niya.
Wala na ang camera sa kamay niya.
“Mia,” sabi niya.
Tumingin ako sa kanya.
Ngayon, siya ang hindi makatingin nang diretso.
“Hindi ko alam na ganoon pala kalaki…”
Huminto siya.
“Na ganoon ka pala…”
Hindi niya matapos.
Dati, hihintayin ko iyon.
Hihintayin kong sabihin niya na proud siya.
Hihintayin kong sabihin niya na mali siya.
Ngayon, hindi ko na kailangan.
Pero sinabi niya pa rin.
“Mali ako.”
Tahimik ang paligid namin kahit maraming tao.
“Mali ako sa sinabi ko. Mali ako sa ginawa ko.”
Tumango ako.
Hindi iyon sapat.
Pero nagsimula roon.
“Proud ako sa iyo,” dagdag niya.
Narinig ko ang linyang minsan pinapangarap ko lang.
Pero iba ang dating ngayon.
Hindi na siya gamot.
Parang resibo na late dumating.
“Salamat po,” sabi ko.
Napatingin siya sa akin, parang umaasang may kasunod.
Wala.
Si Bianca ang lumapit.
May hawak siyang maliit na box.
“Inabot ko sana pagkatapos,” sabi niya.
“Ano iyan?”
“Regalo.”
Binuksan ko.
Nasa loob ang lumang bracelet namin noong high school.
Yung tig-isa kami.
Akala ko nawala na iyon.
“Tinago mo pa?”
“Oo.”
“Bakit?”
Nagkibit-balikat siya.
“Kasi kahit naging masama akong kapatid, alam kong kapatid pa rin kita.”
Tahimik ako.
“Hindi kita pinipilit patawarin ako,” sabi niya. “Gusto ko lang ibalik.”
Kinuha ko ang bracelet.
“Salamat.”
Tumango siya.
At doon ko naisip na baka may ilang relasyon na hindi agad naaayos.
Pero pwedeng tumigil sa pagiging kasinungalingan.
Akala ko iyon na ang malaking twist ng araw na iyon.
Na nakita nila ako.
Na narinig nila ang pangalan ko.
Na sinabi ni Papa na mali siya.
Pero hindi pa pala.
Habang nag-aayos kami para mag-picture, may lumapit na babae kay Papa.
Naka-formal suit.
May hawak na folder.
“Mr. Salazar?”
Napalingon si Papa.
“Opo?”
“Ako si Attorney Marivic Dizon. Nakausap ko na po si Ms. Mia kanina tungkol sa education trust record.”
Nanigas si Papa.
Hindi ko kilala ang babaeng iyon.
Tumingin ako sa kanya.
“Ako po si Mia.”
Tumango siya.
“Yes, Ms. Salazar. I was hoping we could speak privately, but since your father is here, this may be faster.”
Nagbago ang mukha ni Mama.
“Education trust?” tanong niya.
Hindi nagsalita si Papa.
Doon ako kinabahan.
Hindi dahil takot ako.
Kundi dahil nakita ko sa mukha niya ang isang bagay na hindi ko pa nakikita dati.
Gulat.
At kaba.
Binuksan ni Attorney Dizon ang folder.
“May trust fund po na iniwan ang lola ninyo para sa college education ng magkambal. Naka-name po ito equally kay Bianca at Mia.”
Parang huminto ang hangin.
Tumingin ako kay Mama.
Putla siya.
Tumingin ako kay Bianca.
Wala rin siyang alam.
Si Papa, hindi gumagalaw.
“Anong ibig sabihin nito?” tanong ko.
Maingat ang boses ng attorney.
“Base sa record, dapat po hati ang education fund. Pero ang disbursement request four years ago ay ginawa under one dependent expense file.”
Napalunok si Mama.
“Hindi ko maintindihan.”
Ako, unti-unti kong naintindihan.
Pero ayokong mauna sa salita.
Tumingin si Attorney Dizon kay Papa.
“Mr. Salazar, kailangan po naming i-verify kung bakit ang buong fund ay ginamit para sa isang beneficiary.”
Hindi kumibo si Papa.
Si Bianca ang unang nagsalita.
“Pa?”
Mahina lang ang boses niya.
Pero sapat.
Papa looked at her, then at me.
Wala na siyang sermon.
Wala na siyang practical tone.
Wala na siyang authority.
“Mia,” sabi niya.
Isang salita lang.
Pero sa isang salitang iyon, naintindihan ko.
Hindi lang niya ako tinanggihan.
Hindi lang niya pinili si Bianca.
May perang nakalaan pala para sa akin.
May tumulong na pala sa akin bago pa ako nagsimulang lumaban.
Pero hindi ko nakita iyon.
Dahil itinago niya.
Si Mama napaupo sa pinakamalapit na bench.
“Roberto,” sabi niya. “Totoo ba ito?”
Hindi siya sumagot.
Kaya iyon na ang sagot.
Si Bianca umatras ng isang hakbang.
“Yung tuition ko…” sabi niya. “Kasama pera ni Mia?”
“Bianca,” sabi ni Papa.
“Kasama pera ni Mia?” ulit niya.
Walang sagot.
Napatingin siya sa akin.
Hindi siya umiiyak.
Mas malala iyon.
Parang ngayon lang niya nakita ang buong kwento.
Ako, tahimik lang.
Naramdaman kong lahat ng taon na iyon ay bumalik sa isang bagsak.
Ang pagod.
Ang gutom.
Ang hiya kapag kulang ang pera.
Ang Pasko sa dorm.
Ang shift kahit may sakit.
Hindi pala dahil walang budget.
Dahil may pinili siyang itago.
Lumapit si Papa.
“Mia, hayaan mong ipaliwanag ko.”
Umatras ako.
“Hindi ngayon.”
“Anak—”
“Hindi ngayon.”
Tumigil siya.
Doon ko narinig ang sariling boses ko.
Kalmado.
Hindi nanginginig.
Hindi humihingi.
“Attorney, pwede po ba akong makakuha ng copy ng records?”
“Opo,” sabi niya.
“Salamat.”
Tumingin ako kay Papa.
“Hindi ko po alam kung ano ang gagawin ko dito. Pero hindi n’yo na po ako madadaan sa ‘practical lang ako.’”
Wala siyang sagot.
Si Mama umiiyak nang tahimik sa bench.
Si Bianca nakatingin sa lupa.
Si Papa nakatayo na parang siya ang unang beses na naiwan sa gitna ng lahat.
Lumapit si Ate Lorna sa tabi ko.
Hindi siya nagsalita.
Nandiyan lang siya.
Minsan iyon lang ang kailangan.
Hindi ko sinigawan si Papa.
Hindi ko siya pinahiya sa harap ng buong stadium.
Hindi ko kailangang gawin iyon.
Nasa folder na ang ginawa niya.
Nasa mukha ni Mama ang epekto.
Nasa mata ni Bianca ang katotohanan.
At nasa medal ko ang sagot.
Umalis ako sa venue na dala ang cake, diploma, medal, at kopya ng dokumento.
Sa labas, maliwanag pa.
Maraming pamilya ang nagpi-picture.
Maraming magulang ang nagyayakap sa anak nila.
Dati, iisipin kong dapat kasama ako doon.
Ngayon, hindi na.
May mga pamilyang dugo ang basehan.
May mga pamilyang pinipili kang saluhin kapag hindi ka pa panalo.
Sa araw na iyon, pareho kong nakita kung alin ang meron ako.
Kinagabihan, nag-message si Bianca.
“Hindi ko alam. Kung alam ko, hindi ko tatanggapin.”
Matagal bago ako sumagot.
“Alam ko.”
Nag-reply siya.
“Pwede ba kitang tulungan ayusin ito?”
Tumingin ako sa screen.
Hindi ko alam kung magiging okay kami.
Pero sa unang pagkakataon, hindi siya humihingi ng comfort.
Nag-aalok siya ng accountability.
Nagtype ako.
“Pwede.”
Pagkatapos, may message si Papa.
“Mia, please. Mag-usap tayo. Aayusin ko.”
Hindi ako sumagot agad.
Binasa ko lang.
Dati, isang message lang niya, tatakbo na ako.
Ngayon, ako ang pipili ng oras.
Ako ang pipili ng terms.
Ako ang pipili kung ano ang ibig sabihin ng ayos.
Kinabukasan, bumalik ako sa coffee shop.
Nakasabit ang graduation photo ko sa tabi ng menu board.
Nilagay ni Ate Lorna kahit hindi ako pumayag.
“Advertising,” sabi niya. “Para makita ng customers na may scholar kaming produkto.”
“Hindi po ako pandesal.”
“Mas mahal ka sa pandesal.”
Tumawa ako.
Umupo ako sa dati kong pwesto.
Binuksan ko ang laptop.
May bagong email mula sa university.
Offer for graduate research assistantship.
May stipend.
May housing support.
May chance magturo.
Tiningnan ko iyon nang matagal.
Tapos nag-apply ako.
Hindi dahil kailangan kong patunayan pa.
Kundi dahil gusto ko.
At iyon ang pinakaibang pakiramdam sa lahat.
Hindi na ako tumatakbo palayo sa sinabi ni Papa.
Naglalakad na ako papunta sa buhay na pinili ko.
Pagkalipas ng ilang linggo, nagsimula ang legal review tungkol sa trust fund.
Hindi naging madali.
May galit.
May kahihiyan.
May mahabang usapan.
Hindi biglang naging mabuting ama si Papa.
Hindi rin biglang naging perpekto si Mama.
Si Bianca, nagsimula ulit sa akin sa maliit na paraan.
Nagpapadala siya ng updates.
Nag-aabot ng documents.
Hindi na niya sinasabing, “Okay na ba tayo?”
Siguro natutunan niya na ang forgiveness hindi hinihingi na parang sukli.
Pinaghihirapan iyon.
Isang hapon, nagkita kami ni Papa sa isang maliit na opisina kasama ang attorney.
Ibabalik niya ang share ko sa trust fund.
Installment.
May kasulatan.
May pirma.
Pagkatapos ng meeting, lumabas kami sa hallway.
“Mia,” sabi niya.
Huminto ako.
“Hindi ko alam kung may karapatan pa akong sabihin ito, pero proud ako sa iyo.”
Tiningnan ko siya.
“May karapatan po kayong sabihin. Pero wala na kayong karapatang gamitin iyon para takpan ang ginawa n’yo.”
Tumango siya.
Mas matanda ang itsura niya kaysa dati.
“Alam ko.”
“Good.”
Naglakad ako palabas.
Hindi ako lumingon.
Hindi dahil wala akong pakialam.
Kundi dahil sa wakas, mas may pakialam na ako sa sarili ko.
Noong gabing tinawag niya akong hindi investment, akala ko katapusan na iyon ng kwento ko.
Hindi pala.
Simula lang pala iyon ng bahagi na ako na ang magsusulat.
At kung may isang bagay akong natutunan, ito iyon:
Minsan, hindi ka talaga nawalan ng halaga.
Napunta ka lang sa maling kamay ng taong hindi marunong kumilala nito.